Maimaita ambaliyar ruwa a Filato ya daina zama labarin karfin ruwan sama kawai, domin a yanzu ya zama sakamakon yadda mutane ke amfani da fili, rashin kyakkyawan tsarin gine-gine da kuma gazawar hukumomi wajen aiwatar da dokoki. DAWANG BENJAMIN ya bayyana cewa lokaci ya yi da gwamnati za ta daina jiran wata sabuwar ibtila’i kafin ta dauki mataki. Ya yi kira da a kare hanyoyin ruwa, a tsaurara dokokin gine-gine, a inganta magudanan ruwa tare da kara shirin tunkarar ambaliyar ruwa domin kada ruwan sama mai karfi ya ci gaba da janyo bala’in da za a iya kauce masa
A duk watan Agusta, kamar dai labarin yana maimaituwa. Bayan ruwan sama mai karfi na kwana uku a Jos, sai bidiyon motoci da ambaliyar ruwa ta tafi da su ya fara yawo a kafafen sada zumunta.
Ba da dadewa ba, hukumomin bada agajin gaggawa su fara kididdigar iyalan da ambaliyar ruwa ta raba da muhallansu da kuma tantance barnar da ta yi. Daga nan sai ruwan ya lafa, labarin ya bace daga kanun labarai, mutane su koma rayuwarsu ta yau da kullum har zuwa lokacin daminar gaba.
Amma matsalar ba wai Filato na samun ruwan sama mai yawa ba ce kawai. Babbar matsalar ita ce yadda tsawon shekaru muka ci gaba da gina gidaje, shaguna da sauran gine-gine a wuraren da dabi’a ta tanada domin ruwan sama ya bi.
Ruwa yana bin yanyarsa
Ruwa yana bin dokar nauyi. Tsawon daruruwan shekaru, koguna kamar Delimi da N’gell da rafukansu na da filayen ambaliyar ruwa wadanda suke zama tamkar matattarar ruwa ta dabi’a. Wadannan wurare suna shanye ruwan da ya wuce kima tare da ba koguna da ruwan sama damar bazuwa ba tare da lalata gidaje da wuraren kasuwanci ba.
A yau, wasu daga cikin wadannan hanyoyin ruwa da filayen ambaliyar ruwa sun mamaye su da gidaje, shaguna, gidajen mai da sauran gine-gine. An cike hanyoyin ruwa da yashi, siminti da tubali, yayin da aka rage fadin wasu magudanan ruwa ko kuma aka rufe su gaba daya.
Idan ruwan sama mai karfi ya sauka, ruwa ba ya samun inda zai bi. Sai ya bi hanyar da ta fi sauki, wanda sau da yawa yake kai shi cikin gidaje, shaguna da tituna.
Hukumar Kula da Hanyoyin Ruwa ta Najeriya, NIHSA, ta sha bayyana cewa wasu sassan Filato, ciki har da Jos ta Arewa, Jos ta Kudu, Bassa, Riyom da Barkin Ladi, na cikin wuraren da ke fuskantar barazanar ambaliyar ruwa.
Bai kamata a dauki wadannan gargadi a matsayin sanarwar da ake ji kawai a wuce ba. Dama ce ta daukar matakin hana bala’i tun kafin ya faru.
Barnar ta fi dukiya
Barnar da ambaliyar ruwa ke yi ta fi lalacewar bango, motoci da kayan daki nesa.
Ana iya rasa rayuka, musamman yara, tsofaffi da wadanda ba su da damar tserewa cikin gaggawa. Iyali na iya rasa gidajensu da hanyoyin samun abin dogaro cikin ‘yan sa’o’i. Babu wani adadin kayan tallafi da zai iya maye gurbin rayuwar da aka rasa sakamakon bala’in da za a iya hana faruwarsa.
Akwai kuma babbar barazana ga lafiyar jama’a. Ruwan ambaliyar ruwa ba kasafai yake zama tsaftatacce ba. Yana iya hade da najasa, sinadarai da shara kafin ya shiga rijiyoyi, rijiyoyin burtsatse da rafuka. Irin wannan gurbataccen ruwa na iya jefa al’umma cikin hadarin kamuwa da cututtuka kamar kwalara, hepatitis A da typhoid.
Illar tattalin arziki ma tana da tsanani. Ambaliyar ruwa guda daya na iya kwashe gonaki, katse hanyoyi, rusa gidaje tare da lalata sana’o’i da kadarori na miliyoyin naira. Kudin da ya kamata a kashe wajen makarantu, kiwon lafiya da ci gaban al’umma sai a karkatar da shi wajen ayyukan agajin gaggawa, kayan tallafi da gyaran barnar da ambaliyar ruwa ta yi.
Akwai kuma radadin da ke zuciya wanda ba kasafai yake bayyana a cikin kididdigar gwamnati ba. Ka yi tunanin ka tashi da ‘ya’yanka da tsakar dare saboda ruwa ya fara shiga dakin kwanciyarku.
Ka yi tunanin rayuwa duk lokacin damina cikin fargabar ko gidanka zai tsira daga ruwan sama na gaba. Irin wannan yanayi na iya barin mummunan tasiri a zukatan iyalai da al’ummomi na tsawon lokaci.
Wannan shi ne tambayar da ake yawan yi duk lokacin da gwamnati ta fara magana kan kwashe gine-ginen da aka yi a kan hanyoyin ruwa.
Filaye a Jos suna da tsada. Haka kuma, gidaje ba su wadatar ba, kuma mutane masu tsananin bukatar matsuguni kan sayi filaye masu saukin kudi ba tare da sanin cewa suna wuraren da ambaliyar ruwa ke iya afkuwa ba. A wasu lokuta ma, wasu masu gine-gine kan sayar wa mutane irin wadannan filaye ba tare da bayyana musu hadarin da ke tattare da wuraren ba.
Amma barin mutane su ci gaba da gina gidaje a wuraren da ke da hadari ba mafita ce ga matsalar gidaje ba. Kudin gyaran gida bayan ambaliyar ruwa, biyan kudin magani, maye gurbin dukiyar da ta lalace da kuma jimamin rayukan da aka rasa ya fi kudin da ake bukata wajen yin tsari mai kyau tun farko.
Wasu birane sun fuskanci irin wannan matsala kuma suka dauki matakai masu wahala domin kare mazaunansu. Yanzu lokaci ya yi da Filato ma za ta nuna irin wannan jajircewar siyasa.
Abin da ya kamata a yi
Na farko, dole ne gwamnati ta aiwatar da dokokin da ake da su tare da kwashe gine-gine daga hanyoyin ruwa a inda ya zama dole. Wannan zai kasance abu mai wahala kuma ba lallai kowa ya amince da shi ba, musamman inda iyalai suka kashe duk abin da suke da shi wajen gina gidaje. Amma kare rayuka ya kamata ya zama abin da ya fi komai muhimmanci.
Babban Tsarin Birnin Jos, Greater Jos Master Plan, ya riga ya nuna wuraren da suke filayen ambaliyar ruwa da kuma hanyoyin ruwa na dabi’a. Hukumomin da abin ya shafa ya kamata su fayyace wadannan wurare, su sanya alamomin da suka dace, su ba masu gine-gine sanarwar da ta dace, sannan inda ya zama dole su kwashe gine-ginen da aka yi ba bisa ka’ida ba a kan hanyoyin ruwa.
Dole ne doka ta shafi kowa daidai, ba tare da la’akari da matsayi, alaka da ‘yan siyasa ko tasiri ba.
Na biyu, dole ne a rika bude magudanan ruwa, sannan a hukunta wadanda suke toshe su da gangan. Tafiya a wasu sassan Jos lokacin ruwan sama mai karfi na nuna yadda matsalar take.
Buhunan leda, kwalabe, yashi da sauran shara suna toshe magudanan ruwa tare da hana ruwa gudana yadda ya kamata.
Ba za a rika daukar tsaftar muhalli da kula da shara a matsayin kamfen na lokaci-lokaci ba. Dole ne su zama wani bangare na kula da birane a kullum. Wadanda suke zubar da shara da gangan a magudanan ruwa ya kamata su fuskanci hukuncin da ya dace, saboda irin wannan dabi’a na iya jefa daukacin unguwanni cikin hadari.
Na uku, dole ne Filato ta koyi yin aiki tare da dabi’a maimakon ci gaba da yaki da ita. Shirye-shiryen tunkarar ambaliyar ruwa bai kamata su tsaya ga kai dauki bayan bala’i ya faru ba.
Gwamnati ya kamata ta duba yiwuwar samar da manyan wuraren tara ruwa a wuraren da ambaliyar ruwa ta fi yawan faruwa domin rike ruwan da ya wuce kima na dan lokaci, ta karfafa dashen itatuwa domin rage kwararar ruwa a saman kasa, sannan ta inganta tsarin gargadin ambaliyar ruwa tun da wuri.
Ya kamata gargadin gaggawa daga hukumomin da abin ya shafa ya isa ga mazauna yankunan ta hanyar sakonnin SMS da sauran hanyoyin sadarwa masu saukin samu. Haka kuma, ya kamata a tilasta wa masu gina sabbin gidaje samar da ingantattun magudanan ruwa, yayin da al’ummomin da ke cikin wuraren hadari su samu cikakken tsarin ficewa daga yankin idan ambaliyar ruwa ta taso, wanda kowa ya fahimta tun kafin afkuwar gaggawa.
Ba za mu iya hana ruwan sama ba, amma za mu iya hana ruwan sama zama bala’i.
Gina gida a kan hanyar ruwa tamkar gina gida ne a tsakiyar babbar hanya sannan a zargi motoci idan suka yi karo da gidan. Ruwa yana da hanyar da yake bi ta dabi’a. Idan muka toshe wannan hanya, a karshe ruwa zai tilasta neman wata hanya ta shiga gidajenmu, kasuwanninmu da al’ummominmu.
Kafin ruwan sama mai karfi na gaba, gwamnati, sarakunan gargajiya da shugabannin al’umma ya kamata su hada kai wajen gano da sanya alamun hanyoyin ruwa, wayar da kan mazauna yankunan game da hadarin da ke tattare da toshe su, tare da taimaka wa mutanen da ke zaune a wuraren da suka fi fuskantar hadari su koma wuraren da suka fi aminci.
Al’ummar Filato mutane ne masu juriya. Amma bai kamata juriya ta zama karbar bala’o’in da za a iya hana su ba.
Hakikanin juriya shi ne gina abu sau daya, a gina shi yadda ya kamata, kuma fiye da komai, a gina shi a inda ruwa ba zai dawo ya kwace masa wuri ba.